De rechtbank Midden-Nederland heeft het ministerie van Algemene Zaken teruggestuurd naar de tekentafel. Het departement moet opnieuw zoeken naar documenten over het coronabeleid, met speciale aandacht voor alles wat raakt aan het beladen begrip ‘groepsimmuniteit’.
De zaak werd aangespannen door Nieuwsuur en de NOS, die al sinds 2021 proberen boven tafel te krijgen wat er intern precies is besproken in de eerste, chaotische maanden van de pandemie. Volgens de rechter is de eerdere zoektocht van het ministerie simpelweg niet volledig genoeg geweest.
Rechter zet streep door eerdere zoekactie
De kern van de uitspraak is helder: het ministerie heeft niet zorgvuldig genoeg gezocht. En als je niet zorgvuldig zoekt, kun je ook niet overtuigend zeggen dat bepaalde stukken niet bestaan of niet relevant zijn.
De rechtbank vindt dat de manier waarop de zoekactie is uitgevoerd vragen oproept. Daardoor blijft de mogelijkheid bestaan dat er wel degelijk documenten zijn die iets zeggen over groepsimmuniteit, maar die nooit zijn meegenomen in de beoordeling.
Waarom groepsimmuniteit zo gevoelig ligt
De term groepsimmuniteit bracht veel spanning in de eerste coronamaanden van 2020. Nederland zat midden in onzekerheid: er was geen vaccin, weinig kennis over het virus en elke keuze had direct gevolgen voor miljoenen mensen.
In maart 2020 sprak toenmalig premier Mark Rutte het land toe. Daarbij zei hij dat Nederland mogelijk ‘gecontroleerd’ groepsimmuniteit zou kunnen opbouwen in afwachting van een vaccin. Voor veel mensen klonk dat alsof besmetting in zekere zin werd ingecalculeerd.
De kritiek: laat je het virus dan bewust rondgaan?
Die uitspraak zorgde destijds voor felle reacties. Tegenstanders vroegen zich af of je een virus überhaupt gecontroleerd kunt laten rondgaan, zeker als je nog nauwelijks weet wat het op de lange termijn doet.
De zorgen gingen vooral over kwetsbare groepen. Ouderen en mensen met een zwakke gezondheid liepen duidelijk meer risico op ernstige ziekte en overlijden. Het idee dat het virus “een beetje” mocht circuleren voelde voor velen als spelen met vuur.
Rutte nuanceerde later zijn woorden
Na de discussie legde Rutte later uit dat groepsimmuniteit geen doel op zich was. Het zou volgens hem eerder een mogelijk gevolg kunnen zijn van hoe een virus zich uiteindelijk gedraagt, terwijl maatregelen vooral bedoeld waren om de zorg niet te laten vastlopen.
Toch bleef de vraag hangen: welke rol speelde die gedachte echt achter de schermen? En is er intern gesproken over groepsimmuniteit als richting, wens of scenario? Precies daarover willen journalisten documenten zien.
Ook Van Dissel kwam in het debat terecht
In dezelfde periode sprak Jaap van Dissel, toen directeur infectieziektebestrijding bij het RIVM, over de gedachte dat besmetting onder mensen die relatief weinig klachten kregen mogelijk kon bijdragen aan meer immuniteit in de samenleving.
Ook dat leidde tot kritiek. Sommige mensen hoorden hierin een bevestiging dat de overheid een strategie zou hebben gekozen waarbij jongeren en gezondere groepen min of meer ‘ruimte’ kregen om besmet te raken. Later werd benadrukt dat dit geen officieel doel was.
Nieuwsuur en NOS vragen al jaren om meer stukken
Om duidelijkheid te krijgen, dienden Nieuwsuur en de NOS in de zomer van 2021 een verzoek in om overheidsdocumenten openbaar te maken. Het ging om interne stukken waarin groepsimmuniteit of vergelijkbare termen voorkwamen.
Het ministerie stelde vervolgens dat er geen documenten waren die betrekking hadden op een specifieke strategie rondom groepsimmuniteit. Er kwamen slechts enkele pagina’s vrij, wat bij de redacties de twijfel aanwakkerde: kan dat wel kloppen?
Probleempunt: er is met te weinig zoektermen gewerkt
In de rechtszaak werd vooral gekeken naar hoe het ministerie heeft gezocht. Nieuwsuur leverde twintig zoektermen aan om relevante documenten te vinden. Het ministerie gebruikte er uiteindelijk maar acht.
Volgens de rechtbank is onvoldoende uitgelegd waarom de overige twaalf zoektermen niet zijn meegenomen. En juist dat is belangrijk, omdat een zoekactie maar zo goed is als de woorden waarop je zoekt.
Ook de beoordeling van documenten rammelt volgens de rechtbank
De rechter was niet alleen kritisch op het zoeken, maar ook op het selecteren. Het is niet helder hoe het ministerie heeft bepaald welke documenten wel of niet onder het verzoek vielen.
Als die afweging niet transparant is, ontstaat al snel de indruk dat er mogelijk te streng is gefilterd. De rechtbank wil daarom dat het ministerie opnieuw kijkt, met een bredere en beter onderbouwde aanpak.
Twaalf weken om opnieuw te zoeken
Het ministerie van Algemene Zaken krijgt twaalf weken om de klus opnieuw te doen. Dat betekent: uitgebreider zoeken, meer zoektermen gebruiken en daarna de gevonden stukken opnieuw beoordelen op openbaarmaking.
Of dat leidt tot nieuwe onthullingen is nog afwachten. Maar de uitspraak maakt wel duidelijk dat de rechter de uitleg ‘we hebben niets’ niet accepteert als de zoektocht niet stevig genoeg is uitgevoerd.
Een dossier dat al jaren doorsuddert
Deze kwestie hangt al lang boven de markt. Sinds de aanvraag in 2021 zijn er bezwaarprocedures geweest en is er extra kritiek gekomen vanuit het Adviescollege Openbaarheid en Informatiehuishouding (ACOI).
Dat adviesorgaan benadrukte eerder al dat de informatiehuishouding bij dit soort grote dossiers beter moet. Juist bij een crisis die zo diep ingreep in de samenleving, is het essentieel dat besluitvorming later te reconstrueren is.
Waarom transparantie rond corona nog steeds telt
De coronajaren gingen niet alleen over medische keuzes, maar ook over maatschappelijke offers. Lockdowns, gesloten winkels en scholen, avondklokken en reisbeperkingen: het raakte bijna iedereen direct.
Achteraf willen mensen begrijpen waarom bepaalde routes zijn gekozen. Welke zorgen speelden mee? Welke adviezen wogen zwaar? En welke scenario’s lagen op tafel? Documenten maken zo’n terugblik concreter en minder afhankelijk van herinneringen.
Timing: parlementaire enquête zet het onderwerp opnieuw op scherp
De uitspraak komt op een moment waarop het coronabeleid toch al weer volop in beeld is. Dit jaar starten de eerste verhoren van de parlementaire enquête naar de Nederlandse corona-aanpak.
Politici, experts en betrokken ambtenaren worden daarin bevraagd over besluiten en overwegingen. Het onderwerp groepsimmuniteit kan daarbij opnieuw opduiken, en extra documenten zouden die gesprekken zomaar meer richting kunnen geven.
Wat er nu kan gebeuren
De komende maanden wordt duidelijk wat de nieuwe zoekactie oplevert. Het kan zijn dat er alsnog interne notities, mails of memo’s opduiken waarin groepsimmuniteit explicieter wordt genoemd dan eerder naar buiten kwam.
Maar zelfs als er weinig nieuws uitkomt, is de boodschap van de rechtbank belangrijk: als journalisten om inzicht vragen, moet een ministerie aantoonbaar volledig en zorgvuldig zoeken. Wat vind jij: moet alles uit die beginperiode zo veel mogelijk openbaar worden? Laat het weten via onze social media.
Bron: trendyvandaag.nl
