Wie de voorjaarsnota de afgelopen weken heeft gevolgd, zag vooral grote bedragen voorbijschieten. Maar tussen al die miljarden zit soms een keuze die juist op de keukentafel voelbaar wordt. En precies daar wringt het nu bij de bijstand.
Het kabinet wil besparen door een aanpak níét door te voeren die juist bedoeld was om mensen sneller te helpen aan geld waar ze recht op hebben. Dat klinkt technisch, maar de kritiek is opvallend fel: van economen tot onderzoekers en zelfs de Nationale ombudsman. Die laatste spreekt van een stap die de kwetsbaarste mensen in de kou laat staan.
Waar het om draait
De bijstand is er voor mensen die met hun inkomen simpelweg niet rondkomen. Vaak zitten ze onder het sociaal minimum. Toch maakt een grote groep er geen gebruik van, ook al hebben ze er wél recht op.
Volgens berekeningen gaat het om ongeveer 210.000 mensen en hun gezinnen. Dat is geen kleine groep. Denk aan werkenden met te weinig uren, mensen met wisselende inkomsten of huishoudens die verdwalen in regels en formulieren.
Waarom veel mensen de bijstand mislopen
Dat “niet-gebruik” komt niet doordat mensen massaal geen hulp willen. Onderzoeken van onder meer de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid en andere commissies wijzen vooral op twee oorzaken: het systeem is ingewikkeld en mensen zijn bang.
Bang voor fouten, controles en terugvorderingen. En soms weten mensen niet eens dat ze recht hebben op ondersteuning. Bijvoorbeeld als iemand wel werkt, maar zo weinig verdient dat aanvulling mogelijk is.
De wet die dit moest oplossen
Daarom is er een nieuwe wet in de maak: de Wet proactieve dienstverlening. Het idee is eigenlijk heel logisch. Overheden mogen dan makkelijker gegevens uitwisselen met gemeenten, zodat gemeenten kunnen zien wie mogelijk in armoede zit.
Vervolgens kunnen ze inwoners actief wijzen op regelingen: een aanvulling op een te lage AOW, bepaalde arbeidsongeschiktheidsuitkeringen en ook de bijstand. De bedoeling: minder mensen die onnodig zonder geld blijven zitten.
Het kabinet zet de bijstand buiten spel
Alleen: in de voorjaarsnota staat dat die proactieve aanpak niet voor de algemene bijstand gaat gelden. En dat heeft een duidelijke financiële reden. Het kabinet verwacht dat er dan geld dat voor bijstand is gereserveerd, ongebruikt blijft.
Door erop te rekenen dat mensen de weg naar de bijstand niet vinden, wil het ministerie ongeveer 30 miljoen euro per jaar besparen. Precies die redenering schiet bij veel experts in het verkeerde keelgat.
Kritiek: “raar signaal” en “niet behoorlijk”
Onderzoeker staats- en bestuursrecht Fatma Çapkurt (Universiteit Leiden) noemt het een verkeerd signaal. De overheid rekent er volgens haar op dat burgers geen gebruik maken van voorzieningen waar ze recht op hebben. Dat vindt ze onzorgvuldig.
Ze begrijpt dat er bezuinigd moet worden, maar noemt dit een besparing “over de rug” van mensen die financieel al op het randje zitten. Juist bij hen kan een kleine tegenvaller meteen grote gevolgen hebben.
Ombudsman: “zo basaal is het”
Nationale ombudsman Reinier van Zutphen gaat nog een stap verder. In een kritische brief aan minister Aartsen (Werk en Participatie) waarschuwt hij dat het kabinet hiermee de allerarmsten raakt.
Volgens Van Zutphen gaat het om mensen die keuzes moeten maken op het niveau van “schoenen voor de kinderen of brood aan het einde van de week”. Gemeenten en instanties weten volgens hem hoe ze deze groep kunnen bereiken, maar die route wordt nu door het kabinet geblokkeerd.
Waarom het ministerie toch snijdt
Het ministerie van Sociale Zaken bevestigt dat er geld wordt weggehaald bij de proactieve dienstverlening. Daardoor zijn er nu geen middelen beschikbaar voor gegevensuitwisseling die juist extra gebruik van de algemene bijstand mogelijk zou maken.
De reden: er is meer geld nodig voor WIA-aanvragen (uitkeringen bij arbeidsongeschiktheid). Als er ergens geld bij moet, moet het elders vandaan komen. En in dit geval valt de bijstand buiten de boot.
Volgens economen juist duurder op de lange termijn
Critici vinden dit niet alleen hard, maar ook economisch onhandig. Jasper van Dijk, econoom en onderzoeker bij het Instituut voor Politieke Economie, zegt dat niet-gebruik mensen onnodig in armoede houdt.
En armoede is zelden een stilstaand probleem. Geldstress kan leiden tot ziekteverzuim, minder productiviteit en uiteindelijk problemen met vaste lasten. Wie rekeningen niet meer kan betalen, glijdt sneller richting schulden.
Schulden kosten de samenleving miljarden
Wat die extra armoede en stress precies kost, is lastig exact te becijferen. Er is nog geen eenduidig prijskaartje aan gehangen. Maar onderzoek naar problematische schulden geeft wél een stevige indicatie van de schaal.
De maatschappelijke kosten van problematische schulden worden geschat op minstens 8,5 miljard euro per jaar, bijna 1 procent van het bbp. Juist tijdig informeren over bijvoorbeeld bijstand kan helpen om schulden te voorkomen of af te remmen.
De wet gaat door, maar niet voor iedereen
De Wet proactieve dienstverlening is gepland om op 1 juli in te gaan. Later deze maand stemt de Tweede Kamer erover. Als de wet wordt aangenomen, kan de proactieve aanpak wél gebruikt worden voor andere regelingen.
Denk aan mensen die geen volledige AOW ontvangen en mogelijk recht hebben op een aanvulling. Maar de algemene bijstand blijft, als het aan het kabinet ligt, uitgesloten. Daarmee blijft een grote groep kwetsbare mensen afhankelijk van eigen kennis, durf en doorzettingsvermogen.
Wat dit in de praktijk kan betekenen
Voor buitenstaanders lijkt het soms alsof je “gewoon” een uitkering aanvraagt als je die nodig hebt. In werkelijkheid spelen schaamte, onzekerheid en ingewikkelde voorwaarden mee. Vooral als je inkomen schommelt of je situatie net niet in een hokje past.
Juist proactieve dienstverlening is bedacht om dat gat te dichten: niet wachten tot iemand kopje-onder gaat, maar eerder signaleren en helpen. Door de bijstand uit te zonderen, vrezen critici dat de grootste groep met acute tekorten niet bereikt wordt.
En nu?
De komende weken worden belangrijk. De Kamer bespreekt en beoordeelt de wet, terwijl de kritiek op het kabinetsplan aanzwelt. De vraag is of de politieke druk groot genoeg wordt om de bijstand alsnog onder de proactieve aanpak te brengen.
Wat vind jij: moet de overheid actiever mensen wijzen op geld waar ze recht op hebben, of hoort dat bij eigen verantwoordelijkheid? Laat het weten op onze social media—benieuwd naar jouw ervaring en mening.
Bron: nos.nl
