Midden in de nacht wakker worden met een aandrang om te plassen verstoort voor veel mensen de nachtrust. Wat begint als een korte onderbreking, kan zich ontwikkelen tot een terugkerend patroon. Voor een groot deel van de bevolking is nachtelijk toiletbezoek inmiddels een vast onderdeel van de nacht. Hoewel een volle blaas vaak als vanzelfsprekende oorzaak wordt gezien, blijkt dat deze verstoring meestal complexer is dan gedacht. Achter het nachtelijke ontwaken kunnen lichamelijke, hormonale en leefstijlgerelateerde factoren schuilgaan.
Volgens uroloog Jamie Drossaerts staat meer dan de helft van de mannen en vrouwen boven de zestig jaar ’s nachts op om te plassen. Nycturie is de medische term voor dit verschijnsel. „Uit studies blijkt dat ongeveer 40 procent van de volwassenen minstens één keer per nacht plast, en dit neemt toe met de leeftijd.” Wanneer het nachtelijk plassen vaker voorkomt en overdag leidt tot vermoeidheid of concentratieproblemen, kan het volgens Drossaerts verstandig zijn om medisch advies in te winnen.
Verschillen tussen mannen en vrouwen
Grote bevolkingsstudies tonen aan dat vrouwen tot de middelbare leeftijd iets vaker last hebben van nycturie dan mannen. Volgens Drossaerts verandert dat patroon naarmate de jaren verstrijken. „Met toenemende leeftijd stijgt de frequentie bij mannen sneller, vooral door prostaatvergroting; op hogere leeftijd hebben mannen dan weer vaker nycturie dan vrouwen.” De oorzaak ligt daarmee niet alleen in gedrag, maar ook in lichamelijke veranderingen die zich in de loop der jaren aandienen.
Rol van de blaas
Bekkenfysiotherapeut Fleur Segeren wijst erop dat nachtelijk plassen sterk samenhangt met meerdere factoren. Het blaasvolume speelt een rol, evenals de hoeveelheid urine die ’s nachts wordt aangemaakt. Ook het drinkgedrag, het soort drank en de frequentie van toiletbezoek overdag beïnvloeden de nachtrust. Deze combinatie bepaalt hoe prikkelbaar de blaas is en hoe snel aandrang wordt ervaren, ook tijdens de slaap.
Gewoontes die aandrang versterken
Volgens Drossaerts is het belangrijk om niet uit gewoonte te plassen. „Ga niet uit gewoonte plassen, vlak voor het in bed stappen of elke keer als je in de nacht wakker wordt”, adviseert hij. „Probeer de blaas niet onnodig te legen. Dit geldt met name voor vrouwen.” Het aanleren van dit gedrag kan ervoor zorgen dat de blaas sneller signalen afgeeft, ook wanneer dat fysiologisch niet noodzakelijk is.
Invloed van leefstijl
Externe factoren blijken een grote rol te spelen bij nycturie. Kou, stress en overmatig gebruik van cafeïne, theïne, koolzuurhoudende dranken en alcohol kunnen de blaas extra prikkelen. Ook een gespannen bekkenbodem of juist te weinig drinken kan klachten veroorzaken. „Te weinig drinken leidt tot geconcentreerde urine, wat de blaaswand kan overprikkelen”, zegt Segeren. „Een overprikkelde blaaswand veroorzaakt het regelmatig of het continu ervaren van aandrang.”
Verkeerde balans
Volgens Segeren ligt de richtlijn voor volwassenen tussen de 1,5 en 2 liter water per dag. Deze hoeveelheid wordt idealiter verdeeld over de ochtend en vroege middag. Blaas-prikkelende dranken kunnen beter worden beperkt tot maximaal twee per dag en bij voorkeur gecombineerd met water. Ook een zout-rijke of zware maaltijd laat op de avond kan bijdragen aan nachtelijke aandrang, doordat het lichaam meer vocht vasthoudt.
Volledig leegplassen
Een goede plasgewoonte overdag kan nachtelijke klachten verminderen. De experts adviseren om iedere twee tot drie uur naar het toilet te gaan en daarbij de tijd te nemen. Door bewust de bekkenbodem en sluitspier te ontspannen, kan de blaas volledig worden geleegd. Drossaerts legt uit: „Dan kan de blaas beter gecoördineerd samentrekken, waardoor je beter leegplast. En hoe beter je leegplast, hoe minder snel je weer naar het toilet hoeft.”
Ontspanning als sleutel
Segeren benadrukt het belang van ademhaling en ontspanning tijdens het plassen. „Zorg voor een bewuste en rustige lage buikademhaling en ontspan daarbij de bekkenbodemspieren. Meer ontspanning kan de overgevoeligheid van de blaaswand verminderen en daarmee de aandrang doen afnemen.” Wanneer dit zelfstandig niet lukt, kan begeleiding door een geregistreerd bekkenfysiotherapeut ondersteuning bieden bij het aanleren van deze technieken.
Ademhaling en slaap
Ook ademhaling tijdens de slaap blijkt nauw verbonden met nachtelijk plassen. Mondademhaling, snurken en slaapapneu gaan volgens Drossaerts gepaard met hormonale veranderingen. „Dat komt door hormonale veranderingen waardoor je nieren worden gestimuleerd om meer urine te produceren.” Hierdoor ontstaat een verhoogde urineproductie, zelfs wanneer de blaas overdag normaal functioneert.
Waakstand van het lichaam
Floris Wouterson, auteur van het boek Superslapen, benadrukt het belang van neusademhaling tijdens de nacht. Volgens hem speelt stikstof hierbij een cruciale rol. „Dat zorgt er tijdens de slaap voor dat je bloeddruk wordt verlaagd en de blaas ontspant. Hoe meer prikkels, hoe meer spanning… en dus sneller aandrang.” Mondademhaling verstoort dit proces en zet het lichaam onbedoeld op scherp.
Verstoorde nacht
Wouterson beschrijft hoe onbewuste mondademhaling het lichaam uit balans brengt. „Door (onbewust) door je mond te ademen terwijl je slaapt, raakt je lichaam uit balans. Je bloeddruk stijgt, je hartritme verandert, en je ademhaling blijft oppervlakkig. Vervolgens komt je lichaam in een soort waakstand.” De nieren worden actiever, waardoor meer urine wordt geproduceerd en het ontwaken volgt.
Mondtape als hulpmiddel
Volgens Wouterson kan mondtape bijdragen aan een betere nachtelijke ademhaling. Een ontspannen ademhaling via de neus verkleint de kans op aandrang. „Het helpt veel mensen. Maar gebruik niet zomaar tape! Houd het veilig en koop speciaal chirurgisch tape. Als je het eng vindt, oefen dan eerst een beetje, door het bijvoorbeeld een uurtje overdag te gebruiken.” Veiligheid en gewenning blijven hierbij essentieel.
Mogelijke medische oorzaak
Wanneer iemand meer dan drie keer per nacht moet plassen, kan er sprake zijn van een onderliggende medische aandoening. Segeren wijst daarbij op hartfalen als mogelijke oorzaak. „Het kan wijzen op hartfalen.” Overdag kan het lichaam vocht vasthouden wanneer het hart moeite heeft met afvoer. Tijdens rustmomenten in de nacht krijgt het hart meer ruimte om dit vocht af te drijven, wat leidt tot overmatig nachtelijk plassen.
Signaal serieus nemen
Segeren benadrukt dat dit een belangrijk waarschuwingssignaal is. „Dit is een belangrijk signaal waarbij wij als geregistreerd bekkenfysiotherapeut patiënten (terug) kunnen verwijzen naar de huisarts.” Nachtelijk plassen is daarmee niet alleen een verstoring van de slaap, maar kan ook een indicatie zijn van een dieperliggend gezondheidsprobleem dat aandacht verdient.
