Tijdens de intensieve zoektocht naar Emma (8) en Jeffrey (10), die half mei samen met hun vader verdwenen, werden hulpdiensten geconfronteerd met een pijnlijke realiteit: een digitale golf van desinformatie. Terwijl familieleden zich wanhopig vastklampten aan hoop en politie-eenheden alles op alles zetten, dook er op sociale media een stroom aan valse berichten op. Die berichten bleken niet alleen misleidend, maar ook ronduit schadelijk voor het onderzoek én het emotionele welzijn van betrokkenen.
Digitale verstoring van een levensechte tragedie
Op zaterdag 17 mei verdween het Groningse gezin spoorloos vanuit Beerta. Enkele dagen later werden hun lichamen teruggevonden in het water bij Winschoten. Vader Klaas Bijl bleek zijn auto al op de dag van verdwijning te water te hebben gereden.
In de tussenliggende dagen circuleerden er talloze berichten online die de politie op het verkeerde been zetten. Zo dook er een vals Facebookaccount op waarin iemand zich voordeed als de vader. Hij beweerde dat hij met de kinderen in België verbleef.
Daarnaast verklaarde een buurtbewoner voor de camera dat hij Bijl ná de vermissing nog had gesproken. Volgens hem zaten de kinderen toen “aan de schnitzel en aardappelen”. Dergelijke uitspraken leidden tot verwarring en brachten een stroom aan tips op gang die zorgvuldig moesten worden gecontroleerd. Waardevolle uren, waarin Emma en Jeffrey mogelijk nog in leven waren, gingen verloren.
Nepnieuws geeft valse hoop en kostbare energie
Izanne de Wit, landelijk coördinator vermissingen bij de politie, uit haar frustratie over de situatie. “Het geeft betrokkenen valse hoop en leidt de aandacht van echte sporen af,” zegt ze. “Alles wat binnenkomt moeten we checken.
Tijd die we keihard nodig hebben om het daadwerkelijke spoor te volgen.” Volgens haar komt dit soort digitale misleiding vaker voor. Denk aan mensen die zich voordoen als de vermiste, of oplichters die geld eisen van ouders die een oproep doen op Facebook.
De Wit benadrukt dat dit gedrag diepe sporen achterlaat bij families. “Zij zitten midden in paniek, verdriet en hoop. In die kwetsbare toestand raken zij nóg dieper gekwetst wanneer er misleiding in het spel is. Het extra leed dat zo ontstaat is hartverscheurend.”
Psychologische drijfveren achter het trollengedrag
Hoogleraar cognitieve psychologie Rolf Zwaan van de Erasmus Universiteit Rotterdam beschrijft twee hoofdtypen van online verspreiders van nepnieuws. De ene groep gelooft echt dat wat zij denken klopt. De andere groep verspreidt doelbewust misinformatie.
Die laatste categorie noemt hij zonder aarzeling ‘weerzinwekkend’. “Ze willen clicks, aandacht of volgers. Ze denken slimmer te zijn dan Einstein en voelen niets bij het verdriet van anderen,” zegt Zwaan.
Volgens hem zouden deze mensen zich in het dagelijks leven nooit zo durven gedragen. “Online hebben ze een masker op. Ze creëren een personage waarmee ze morele verantwoordelijkheid ontlopen. Het internet biedt ze een toneel, een spel – een podium waar ze zich onaantastbaar voelen.”
Rol van anonimiteit en juridische grenzen
Een oplossing zou volgens Zwaan kunnen liggen in het terugdringen van anonimiteit. “Als mensen onder hun echte naam posten, zou het trollengedrag flink afnemen,” stelt hij. Toch ligt het juridisch gecompliceerd. Het Openbaar Ministerie Noord-Nederland erkent de ernst van het probleem, maar wijst erop dat niet elke vorm van misleiding strafbaar is.
“Indien er sprake is van evident strafbare feiten, zoals doxing of identiteitsfraude, wordt een zaak opgepakt,” laat het OM weten. Maar moreel verwerpelijk gedrag is juridisch lang niet altijd te vervolgen.
Hulpverleners raken digitaal gefrustreerd
De digitale obstakels zorgen voor toenemende frustratie bij hulpdiensten. De Wit benadrukt: “Onze prioriteit is altijd het veilig terugvinden van een persoon. Als wij tijd moeten besteden aan het natrekken van verzinsels, dan raakt dat ons.
Elke seconde telt in zo’n situatie.” Volgens haar groeit de maatschappelijke tendens waarbij hulpverlening digitaal onder druk komt te staan. “Het gaat om mensen. Mensen die wachten op duidelijkheid. En die verdienen onze volle inzet – geen afleiding door online onzin.”
Trollen ondermijnen vertrouwen en veiligheid
De zaak rond Emma en Jeffrey laat pijnlijk zien hoe destructief trollen kunnen zijn. Wat begon als een wanhopige zoektocht naar twee kinderen eindigde in rouw, verergerd door de stortvloed aan online misleiding. In een tijd waarin technologie je zou moeten helpen, bleek diezelfde technologie juist het werk van hulpdiensten te belemmeren.
Het verdriet werd niet alleen veroorzaakt door verlies, maar ook door de verontrustende realiteit dat sommige mensen misbruik maken van andermans wanhoop voor aandacht of vermaak.
