Chronische slapeloosheid treft naar schatting 1,7 miljoen mensen en vormt daarmee een hardnekkig volksgezondheidsprobleem. Toch wordt het nog geregeld afgedaan als een tijdelijk ongemak dat erbij hoort. Wie nacht na nacht wakker ligt, ervaart echter een ontwrichting die diep ingrijpt op het dagelijks functioneren. Hoogleraar Eus van Someren ziet die gevolgen van dichtbij en stoort zich aan de hardnekkige miskenning van insomnia.
Als hoofd van de afdeling Slaap en Cognitie bij het Nederlands Herseninstituut krijgt Van Someren dagelijks patiënten en onderzoeksdata onder ogen. Volgens hem heerst er een hardnekkig beeld dat slapelozen zich aanstellen. „Een slapeloze wordt onterecht gezien als een klager en halve neuroot.” Die kwalificatie doet geen recht aan de ernst van chronische slapeloosheid, die vaak jarenlang aanhoudt en gepaard gaat met psychische klachten.
Persoonlijke betrokkenheid bij slaap
Naast zijn werk als onderzoeker is Van Someren hoogleraar Neurofysiologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Ironisch genoeg omschrijft hij zichzelf als lichte slaper. „Eén straaltje licht door de gordijnen, een vaag geluid en ik ben wakker. Het voordeel is dat ik weet wat slecht slapen is. Ik begrijp mensen met zware slapeloosheid en weet hoe het voelt als anderen zeggen: ‘Joh, stel je niet aan, ga gewoon slapen.’ Want zo werkt het niet.”
Die ervaring voedt zijn overtuiging dat slaapstoornissen structureel worden gebagatelliseerd. Wie een doorwaakte nacht noemt, krijgt vaak het advies eerder naar bed te gaan of beter te ontspannen. Volgens Van Someren doen zulke dooddoeners geen recht aan de complexiteit van het brein. Insomnia is geen kwestie van onwil, maar een ontregeling van processen die herstel en emotionele balans sturen.
Verband met psychische klachten
Al meer dan twintig jaar onderzoekt Van Someren wat er precies misgaat bij slapeloosheid. Zijn focus verschoof geleidelijk van de vraag wat slaap is naar de gevolgen van verstoorde nachten. „Ik begon ooit met de vraag wat slapeloosheid eigenlijk is. Wat gebeurt er in het brein? Kun je het behandelen? Gaandeweg schoof ik steeds dichter naar een andere vraag, die misschien nog belangrijker is: hoe komt het toch dat slapeloosheid zo’n enorme risicofactor is voor andere ellende, vooral op psychisch vlak?”
Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat slechte slapers een verhoogd risico hebben op depressie, angststoornissen en posttraumatische stressstoornis. Goede slapers verwerken emotionele tegenslagen doorgaans effectiever tijdens de nacht. Slaap speelt een sleutelrol in emotionele regulatie. Bij chronisch slaaptekort raakt die verwerking verstoord, waardoor negatieve gevoelens zwaarder wegen en langer blijven hangen.
Nacht die emoties verzwaart
Een opvallende bevinding uit zijn onderzoek onderstreept die kwetsbaarheid. „Iedereen kent de uitdrukking ‘er een nachtje over slapen…’. Dat je na een goede nacht slaap wakker wordt en denkt: waar maakte ik me eigenlijk zo druk over? In ons onderzoek richten we ons op wat slaap doet met dat gevoel van psychische zwaarte. En dan zie je dat goede slapers daar inderdaad profijt van hebben. Slechte niet. Sterker: bij de slechtste slapers vinden we iets dat ronduit verontrustend is. Bij hen maakt slaap dingen soms erger in plaats van beter. Emoties worden over de nacht heen zwaarder, niet lichter.”
Dat patroon herkennen veel mensen met een depressie. „Mensen met een depressie herkennen dat vaak. Die zeggen: ‘‘s avonds gaat het nog wel, of in elk geval beter dan ’s ochtends. Maar dan ga ik naar bed en is het de volgende ochtend weer niet te doen’.” Voor Van Someren werd duidelijk dat meer uren in bed niet automatisch leiden tot betere slaapkwaliteit.
Slaapregister als noodzaak
Om patronen beter in kaart te brengen, werd het platform Slaapregister.nl opgezet. Tienduizenden Nederlanders leverden gegevens aan over hun nachtrust en ervaren slaapproblemen. De database ontstond uit frustratie over het gebrek aan gespecialiseerde zorg. „Het is beschamend dat in ons land zo weinig tegen slapeloosheid wordt gedaan. Er zijn nauwelijks poliklinieken. Ziekenhuizen zijn bedrijven geworden en slapeloosheid levert financieel te weinig op. Het is geen sexy aandoening, geen verdienmodel. Dat frustreert me enorm.”
De verzamelde gegevens laten verschillen zien tussen bevolkingsgroepen. Jongvolwassenen rapporteren vaker slaapproblemen, mede door lockdowns en intensief sociale mediagebruik. De constante stroom prikkels houdt het brein actief tot diep in de nacht. Vrouwen in de overgang vormen eveneens een risicogroep, mede door hormonale schommelingen die de slaapkwaliteit beïnvloeden.
Sociale ongelijkheid in nachtrust
Slapeloosheid komt ongeveer twee keer zo vaak voor bij vrouwen als bij mannen. Onderzoekers zoeken de verklaring in een samenspel van biologische, psychologische en sociale factoren. Daarnaast blijkt dat sociaaleconomische omstandigheden een rol spelen. Mensen met een lager inkomen of lagere opleiding melden vaker chronische slapeloosheid, wat samenhangt met stress en financiële onzekerheid.
Ook woonomstandigheden dragen bij aan verstoorde nachtrust. Geluidsoverlast en onregelmatige werktijden beïnvloeden het slaapritme. Insomnia blijkt daarmee niet alleen een individueel probleem, maar ook een sociaal ongelijk verdeeld gezondheidsvraagstuk. De impact reikt verder dan vermoeidheid en beïnvloedt werkprestaties, concentratie en mentale gezondheid.
Gefragmenteerde nachtrust
Metingen in het slaaplaboratorium tonen aan dat veel mensen met slapeloosheid wel degelijk slapen, maar in korte fragmenten. „Veel slapelozen slapen wel degelijk, maar in korte, onrustige stukjes. Ze schieten telkens uit hun nachtrust. Hun hoofd blijft maar doorgaan.” Die gefragmenteerde slaap voelt niet als herstel en versterkt het gevoel van uitputting.
Volgens Van Someren heeft die onrustige nachtrust twee effecten. Het subjectieve gevoel van slapeloosheid neemt toe, terwijl emotionele verwerking wordt verstoord. In ernstige gevallen kan slaap zelfs contraproductief uitpakken. Gevoeligheid voor stressvolle prikkels neemt toe, waardoor psychische klachten zich verder verdiepen.
Behandeling zonder pillen
De voorkeursbehandeling bij chronische slapeloosheid is cognitieve gedragstherapie. „Dat is op dit moment de standaardbehandeling en ook de voorkeursbehandeling. Het werkt niet bij iedereen perfect, maar bij veel mensen wel of in elk geval een beetje.” De therapie combineert psycho-educatie met gedragsaanpassingen en begeleiding rond slaapgewoonten.
Patiënten leren hoe slaapdruk en biologische ritmes werken. De slaapkamer wordt weer uitsluitend geassocieerd met rust en herstel. Intensief telefoongebruik in bed ondermijnt de slaapkwaliteit en houdt het brein actief. Een opvallend onderdeel is slaaprestrictie, waarbij minder tijd in bed juist leidt tot geconcentreerdere slaap.
Kritiek op slaapmedicatie
Over slaapmedicatie is Van Someren uitgesproken. „Slaapmiddelen zijn risicovol. Als je er eenmaal mee begint, wordt stoppen steeds lastiger. Bovendien krijg je het reboundeffect: zodra je stopt, ga je slechter slapen.” Benzodiazepinen werken verslavend en bieden geen duurzame oplossing voor chronische slapeloosheid.
Ook melatonine wordt volgens hem overschat als middel tegen slaapproblemen. Het kan effectief zijn bij jetlags of verschoven ritmes, maar niet bij aanhoudende insomnia. Daglicht blijkt een eenvoudiger interventie. „Mensen die overdag meer licht zien, maken ’s nachts in het lichaam ook meer melatonine aan.” Regelmatige blootstelling aan natuurlijk licht ondersteunt het slaapritme.
Doorbreken van miskenning
Internationaal nemen Nederlanders relatief voldoende tijd om te slapen, maar de kwaliteit blijft achter. Het onderscheid tussen te weinig slapen en slecht slapen is essentieel. Wie acht uur in bed ligt maar geen herstel ervaart, kampt met een slaapstoornis. Toch blijft erkenning vaak uit.
„Helaas, een slapeloze wordt gezien als een beetje een klager en een halve neuroot.” Volgens Van Someren zijn veel slapelozen perfectionisten die hun werk serieus nemen. Juist hun doorzettingsvermogen maskeert het probleem. Pas wanneer slapeloosheid overgaat in depressie of angststoornissen, komt professionele hulp in beeld.
Ontrafelen van het brein
Na meer dan twee decennia onderzoek ziet Van Someren nog talloze open vragen. Slaap verandert met de leeftijd en wordt brozer naarmate mensen ouder worden. Kinderen slapen diep en onafgebroken, terwijl ouderen vaker wakker worden. Dat roept fundamentele vragen op over de rol van zenuwcellen en hersennetwerken.
„We moeten nog zoveel over het fenomeen slaap ontdekken en ik heb me echt voorgenomen te ontrafelen wat er toch in de zenuwcellen van slapelozen gebeurt. En om voor hen betere behandelingen vinden. Geloof me, tot die tijd zal ik niet rusten.” Zijn missie onderstreept dat chronische slapeloosheid erkenning verdient als serieuze slaapstoornis met verstrekkende gevolgen voor mentale gezondheid en psychische klachten.
