Vitamine B12 is een essentiële voedingsstof die een sleutelrol speelt in het menselijk lichaam. De vitamine ondersteunt het zenuwstelsel, helpt bij de aanmaak van rode bloedcellen en draagt bij aan het geheugen, de concentratie en de energieproductie. Toch komt een tekort veel vaker voor dan gedacht, vooral bij ouderen. Omdat de symptomen vaak langzaam ontstaan, worden ze niet altijd tijdig herkend. Dat maakt dit tekort een onderschat gezondheidsprobleem met soms langdurige gevolgen.
Belangrijke rol in het lichaam
Vitamine B12, ook bekend als cobalamine, is onmisbaar voor meerdere lichaamsprocessen. Het lichaam kan deze vitamine niet zelf aanmaken en is dus volledig afhankelijk van voeding of supplementen.
Een van de voornaamste functies van vitamine B12 is het beschermen van het zenuwstelsel. De zenuwen worden omhuld door een laagje myeline, dat zorgt voor een snelle en correcte signaaloverdracht. Bij een tekort aan B12 raakt dat beschermlaagje beschadigd, wat kan leiden tot tintelingen, een doof gevoel of coördinatieproblemen.
Daarnaast ondersteunt vitamine B12 de aanmaak van rode bloedcellen, die verantwoordelijk zijn voor het vervoer van zuurstof door het lichaam. Een tekort kan daardoor leiden tot bloedarmoede, vermoeidheid en kortademigheid. Ook de hersenfunctie lijdt onder een tekort: het geheugen, de concentratie en de stemming kunnen verslechteren. Verminderde energie, vergeetachtigheid en somberheid zijn dan veelvoorkomende signalen.
Oorzaken van een tekort
Een tekort aan vitamine B12 kan verschillende oorzaken hebben. De meest bekende is onvoldoende inname via voeding. Vitamine B12 komt vrijwel uitsluitend voor in dierlijke producten zoals vlees, vis, melk en eieren. Mensen die vegetarisch of veganistisch eten, lopen daardoor een groter risico als zij geen supplementen gebruiken.
Daarnaast kunnen opnameproblemen in maag of darmen een tekort veroorzaken. Vitamine B12 moet in de maag worden losgemaakt uit voeding en met behulp van een stof, de zogeheten intrinsic factor, worden opgenomen. Wanneer maag of darmen niet goed functioneren, zoals bij coeliakie of de ziekte van Crohn, kan dit proces verstoord raken.
Ook operaties aan het maag-darmkanaal, zoals een maagverkleining, beïnvloeden de opname negatief. Bovendien kunnen veelgebruikte medicijnen zoals maagzuurremmers en het diabetesmiddel metformine de opname van vitamine B12 verminderen. Ouderen lopen eveneens een verhoogd risico, omdat bij het ouder worden de maag minder zuur aanmaakt, wat de opname bemoeilijkt. Langdurig alcoholgebruik en het gebruik van lachgas zijn eveneens risicofactoren.
Risicogroepen met verhoogde kans op tekort
Niet iedereen is even vatbaar voor een vitamine B12-tekort. De grootste risicogroep bestaat uit mensen ouder dan 65 jaar. Onderzoek toont aan dat bijna een kwart van de Nederlandse 65-plussers een te lage waarde heeft.
Daarnaast lopen veganisten en vegetariërs verhoogd risico omdat zij geen of weinig dierlijke producten eten. Zwangere vrouwen en vrouwen die borstvoeding geven, hebben eveneens een grotere behoefte aan B12 vanwege de ontwikkeling van het kind.
Ook mensen met chronische maag- of darmziekten, of gebruikers van specifieke medicijnen, behoren tot de risicogroepen. Voor deze groepen is regelmatige controle belangrijk om een tekort vroegtijdig te signaleren.
Symptomen die kunnen wijzen op een tekort
Een tekort aan vitamine B12 uit zich vaak in vage en sluipende klachten. Vermoeidheid, gebrek aan energie en kortademigheid bij lichte inspanning zijn vroege signalen. Ook tintelingen, een doof gevoel in handen of voeten en spierzwakte kunnen voorkomen.
Bij langdurige tekorten kunnen zenuwproblemen ontstaan, wat zich uit in evenwichtsstoornissen of moeite met lopen. Daarnaast kunnen geheugenproblemen, concentratieverlies en stemmingswisselingen optreden. Veel mensen denken dan aan ouderdomsklachten, terwijl het om een tekort aan B12 kan gaan. Lichamelijke signalen zoals een bleke huid, hoofdpijn en een pijnlijke tong zijn eveneens kenmerkend.
Diagnostiek en bloedonderzoek
Omdat de symptomen overeenkomen met andere aandoeningen, is bloedonderzoek de enige betrouwbare manier om een tekort vast te stellen. De huisarts kan de hoeveelheid vitamine B12 in het bloed meten en in sommige gevallen ook de actieve vorm, holotranscobalamine.
Bij twijfel kan aanvullend onderzoek nodig zijn naar stoffen als methylmalonzuur of homocysteïne, die stijgen bij een tekort. Wanneer de opname in maag of darmen het probleem lijkt, volgt soms extra onderzoek om de oorzaak vast te stellen.
Behandeling en herstel
De behandeling hangt af van de ernst en oorzaak van het tekort. Als het lichaam de vitamine nog goed kan opnemen, volstaan vaak tabletten of smelttabletten. Bij ernstige tekorten of opnameproblemen zijn injecties noodzakelijk. Deze worden direct in de spier toegediend, waardoor de vitamine rechtstreeks in het bloed komt.
Sommige patiënten hebben slechts tijdelijk injecties nodig, terwijl anderen, bijvoorbeeld bij chronische opnameproblemen, levenslang behandeld moeten worden.
Voeding blijft daarnaast een belangrijke pijler. Producten zoals vlees, vis, melk en eieren bevatten van nature veel vitamine B12. Mensen die geen dierlijke producten eten, kunnen gebruikmaken van supplementen of verrijkte producten zoals plantaardige melk, al is dat vaak onvoldoende om volledig in de behoefte te voorzien.
Voorkomen is beter dan genezen
Een gevarieerd voedingspatroon met voldoende dierlijke producten of supplementen is de eenvoudigste manier om een tekort te voorkomen. Mensen die langdurig maagzuurremmers of metformine gebruiken, doen er goed aan om dit met hun arts te bespreken.
Wie klachten ervaart zoals vermoeidheid, tintelingen of concentratieproblemen, kan het beste een bloedtest laten uitvoeren. Vooral ouderen boven de 65 jaar doen er verstandig aan alert te blijven, omdat de opname met de leeftijd vermindert.
Een tijdige diagnose en behandeling kunnen ernstige gezondheidsproblemen voorkomen en bijdragen aan meer energie, een beter geheugen en een stabiel zenuwstelsel.
