De eerste barsten in de formatie zijn zichtbaar nog voordat de gesprekken goed en wel op gang zijn gekomen. Terwijl de verkenningsfase officieel pas is begonnen, staan D66 en VVD nu al lijnrecht tegenover elkaar. De brieven die beide partijen aan verkenner Wouter Koolmees hebben overhandigd, laten zien dat geen van beiden bereid is concessies te doen. Daarmee belooft dit een moeizaam en langdurig formatieproces te worden waarin de politieke spanningen hoog kunnen oplopen.
Kloof tussen liberalen en progressieven groeit
Wat bedoeld was als een moment van helderheid, blijkt juist extra spanning te veroorzaken. De coalitievoorkeuren zijn nu vastgelegd, en meteen wordt duidelijk hoe groot de kloof is tussen de liberalen en de sociaal-progressieven. D66 pleit voor een samenwerking met VVD, CDA en GroenLinks-PvdA, een combinatie die volgens Rob Jetten garant staat voor deskundigheid en stabiliteit.
Binnen de VVD wordt dat scenario echter resoluut afgewezen. Partijleider Dilan Yeşilgöz noemt samenwerking met GroenLinks-PvdA “ondenkbaar”. Ze benadrukt dat de VVD geen kabinet zal vormen met de linkse fusiepartij, en dat dit een belofte aan de achterban is, geen onderwerp van onderhandeling. De toon is daarmee gezet en maakt duidelijk dat de formatiestrijd vanaf het begin op scherp staat.
Ideologische muur verdeelt de partijen
De inhoudelijke verschillen tussen de partijen worden steeds zichtbaarder. De VVD wil strengere nationale asielmaatregelen, lagere lasten voor bedrijven en hogere uitgaven aan defensie. Vooral dat laatste zorgt voor frictie: GroenLinks-PvdA wil slechts tot 2030 extra investeren, zonder de volledige NAVO-norm te halen.
Ook over de zorg liggen de visies mijlenver uiteen. De VVD wil miljarden besparen, terwijl GroenLinks-PvdA juist extra geld wil uittrekken voor personeel en toegankelijkheid. Binnen de VVD heerst geen twijfel over hun standpunt: “Wij gaan geen millimeter opschuiven,” klinkt het uit partijkring. Daarmee lijkt een compromis voorlopig uitgesloten.
D66 houdt vast aan koers door het midden
Ondanks de groeiende weerstand blijft D66 vasthouden aan een coalitie ‘door het midden’. Rob Jetten benadrukt het belang van samenwerking met partijen die bereid zijn verantwoordelijkheid te nemen. Zijn voorkeur voor VVD, CDA en GroenLinks-PvdA levert in theorie een meerderheid van 86 zetels op.
De liberalen zien dat echter anders. De VVD schuift liever JA21 naar voren als alternatief, goed voor 75 zetels. In de brief aan Koolmees schrijft Yeşilgöz dat een coalitie met GroenLinks-PvdA “niet in staat is om de huidige problemen in het land op te lossen”. Daarmee lijkt de deur naar Jettens middenvariant voorlopig gesloten.
Strijd om het Torentje
Achter de schermen speelt nog een belangrijk element mee: de strijd om het Torentje. Als D66 wil regeren, zal de partij concessies moeten doen, aldus geluiden binnen de VVD. Het premierschap is het ultieme machtsmiddel en de grootste partij levert traditioneel de premier. Die zogenoemde premierbonus speelt een belangrijke rol in de onderhandelingstactiek van de liberalen.
Binnen D66 is men zich bewust van die machtsdynamiek, maar weigert men zich te laten intimideren. Bronnen binnen de partij benadrukken dat dit slechts de aftrap is van de verkenning. “In deze fase worden nu eenmaal piketpaaltjes geslagen,” klinkt het. Toch blijft de herinnering aan eerdere formaties scherp. In zowel 2017 als 2021 wist Mark Rutte zijn zin door te drukken, wat bij D66 nog altijd wrang voelt.
Koolmees balanceert tussen botsende belangen
Verkenner Wouter Koolmees staat voor een complexe taak: het in goede banen leiden van botsende belangen. Deze week sprak hij alle zeven grootste partijen en ontving hij hun brieven vol wensen en eisen. Volgende week dinsdag presenteert hij zijn eerste verslag, waarna de Tweede Kamer twee dagen later debatteert over de volgende stap: het aanwijzen van een informateur.
Of het zover komt, is onzeker. De toon is harder dan in eerdere formaties. Waar partijen normaal gesproken na verkiezingen ruimte zoeken voor onderhandeling, lijkt er nu sprake van verharding. Niemand beweegt en iedereen positioneert zich strategisch voor de camera’s, wat de kans op een politieke patstelling vergroot.
Voor ons is het belangrijkst dat we snel aan de slag kunnen met oplossingen voor Nederland. We willen dat werken loont, onze economie sterk is, huizen worden gebouwd en migratie wordt beperkt.
Dat kan het beste in een stabiele coalitie met partijen die inhoudelijk dicht bij… pic.twitter.com/phbR9Ox0mC
— Dilan Yesilgöz – Zegerius (@DilanYesilgoz) November 4, 2025
Een lange weg naar samenwerking
Dat het formatieproces deze keer lang zal duren, lijkt onvermijdelijk. De VVD houdt vast aan haar harde lijn, terwijl D66 blijft hopen op samenwerking met het politieke midden. Zelfs ervaren onderhandelaars voorspellen dat pas later in het jaar echte vooruitgang wordt geboekt.
Ook in 2017 duurde het maanden voordat partijen over hun eigen schaduw konden stappen. Toch zijn de politieke verhoudingen nu nog scherper en het vertrouwen tussen partijen brozer dan ooit. Het politieke spel is begonnen, en de eerste zetten laten zien hoe zwaar de komende weken zullen worden.
Hoop op een werkbare regering
Een compromis lijkt voorlopig ver weg, maar het land wacht op een oplossing. Uiteindelijk draait alles om één doel: het vormen van een stabiele regering die durft te regeren in het belang van alle Nederlanders. Hoe dat eruit zal zien, is nog onduidelijk. Wat vaststaat, is dat Den Haag zich opmaakt voor een lange periode van intensieve gesprekken en politieke strategie.
