Nog geen dag na de presentatie van het nieuwe coalitieakkoord klinkt stevige kritiek uit meerdere hoeken van de samenleving. Vooral mensen met een uitkering en lage inkomens reageren bezorgd op de aangekondigde plannen. Het minderheidskabinet zet in op ingrijpende hervormingen binnen sociale zekerheid, zorg en wonen. Die koerswijziging heeft directe gevolgen voor miljoenen Nederlanders. Vakbonden, belangenorganisaties en gemeenten spreken van een akkoord dat grote onzekerheid veroorzaakt.
Volgens critici raakt het akkoord vooral mensen die afhankelijk zijn van collectieve voorzieningen. Zij wijzen op een combinatie van kortere uitkeringen, hogere zorgkosten en strengere toegang tot sociale voorzieningen. Het kabinet stelt daar tegenover dat de hervormingen noodzakelijk zijn om de overheidsfinanciën toekomstbestendig te maken. Tegelijk erkent het kabinet dat de maatregelen pijnlijke effecten kunnen hebben. De politieke discussie over de verdeling van lasten lijkt daarmee pas net begonnen.
Beperking van WW en verhoging AOW-leeftij
Een van de meest besproken maatregelen betreft de Werkloosheidswet. Wie zijn baan verliest, heeft voortaan maximaal één jaar recht op een WW-uitkering. Dat betekent een forse verkorting ten opzichte van de huidige maximale duur van twee jaar. Volgens het kabinet stimuleert deze maatregel snellere terugkeer naar werk. Tegenstanders vrezen juist extra financiële stress voor oudere werkzoekenden.
Ook de Algemene Ouderdomswet wordt aangepast. Vanaf 2033 wordt de AOW-leeftijd automatisch gekoppeld aan de gemiddelde levensverwachting. Hierdoor moeten Nederlanders langer doorwerken voordat zij recht krijgen op AOW. Het kabinet verwacht hiermee structureel miljarden te besparen. De geraamde besparing bedraagt 2,7 miljard euro per jaar. Critici wijzen op zware beroepen waarin langer doorwerken nauwelijks haalbaar is.
De combinatie van kortere WW-duur en latere AOW-leeftijd leidt volgens deskundigen tot een groter inkomensrisico in de jaren voor pensionering. Vooral werknemers met fysiek belastend werk zouden hierdoor extra kwetsbaar worden. Het kabinet benadrukt dat aanvullende regelingen mogelijk blijven, maar concrete uitwerkingen ontbreken voorlopig.
Ingrijpende wijzigingen bij arbeidsongeschiktheid
Ook binnen het stelsel van arbeidsongeschiktheidsuitkeringen voert het kabinet stevige veranderingen door. De maximale uitkering bij arbeidsongeschiktheid wordt met twintig procent verlaagd. Daarmee daalt het inkomensniveau voor mensen die volledig of gedeeltelijk arbeidsongeschikt zijn verklaard. De maatregel geldt voor zowel nieuwe als bestaande gevallen, met overgangsregelingen die later worden uitgewerkt.
Daarnaast verdwijnt de hogere IVA-uitkering voor volledig en duurzaam arbeidsongeschikten voor nieuwe instromers. Deze groep ontvangt voortaan dezelfde uitkering als andere arbeidsongeschikten. Volgens het kabinet draagt deze gelijkstelling bij aan vereenvoudiging van het stelsel. Belangenorganisaties spreken van een ernstige verslechtering voor mensen zonder uitzicht op herstel.
De zorgen richten zich vooral op de financiële positie van langdurig zieke werknemers. Zij vrezen dat lagere uitkeringen leiden tot armoede en schulden. Het kabinet erkent dat risico, maar wijst op aanvullende ondersteuning via gemeenten. Hoe die ondersteuning eruit moet zien, blijft vooralsnog onduidelijk.
Zorgkosten stijgen verder
Ook in de zorg worden ingrijpende keuzes gemaakt. Het eigen risico in de zorgverzekering stijgt per 2027 naar 460 euro. Om te voorkomen dat patiënten in één keer extreem hoge kosten maken, geldt voortaan een maximum van 150 euro per behandeling. Desondanks betekent de verhoging een duidelijke lastenverzwaring voor verzekerden.
Tegelijkertijd verdwijnen bepaalde zorgvormen uit het basispakket. Huishoudelijke hulp wordt vanaf 2029 niet langer vergoed vanuit de zorgverzekering. Daarnaast wordt een eigen bijdrage ingevoerd voor wijkverpleging. Deze maatregelen moeten volgens het kabinet bijdragen aan kostenbeheersing binnen de zorg.
Het basispakket wordt verder uitgekleed door het schrappen van vergoeding voor vrij verkrijgbare medicijnen. Ook op geneesmiddelen zelf wordt fors bezuinigd. In totaal wil het kabinet hiermee 150 miljoen euro besparen. Zorgorganisaties waarschuwen dat dit kan leiden tot zorgmijding bij mensen met beperkte financiële middelen.
Preventie en gezondheid als tegenwicht
Tegenover de bezuinigingen plaatst het kabinet investeringen in preventie. Er komt 35 miljoen euro beschikbaar voor vaccinatieprogramma’s. Daarnaast wordt een suikertaks ingevoerd op frisdranken om ongezonde consumptie te ontmoedigen. Het kabinet verwacht dat deze maatregelen op lange termijn zorgkosten verlagen.
Ook worden strengere leeftijdsgrenzen ingevoerd. De minimumleeftijd voor het kopen van sigaretten stijgt naar 21 jaar. Datzelfde geldt voor werken in de seksindustrie. Met deze maatregelen wil het kabinet jongeren beter beschermen tegen gezondheidsrisico’s.
Critici erkennen het belang van preventie, maar betwijfelen of deze investeringen op korte termijn opwegen tegen de hogere zorgkosten. Zij wijzen erop dat preventie vooral op lange termijn effect sorteert. Voor mensen die nu al afhankelijk zijn van zorg, verandert er weinig.
Grote hervorming van het toeslagenstelsel
Het toeslagenstelsel ondergaat een ingrijpende herziening. Kinderbijslag en kindgebonden budget worden samengevoegd tot één vast bedrag per kind. Met deze vereenvoudiging wil het kabinet fouten en terugvorderingen voorkomen. Extra middelen worden vrijgemaakt om nieuwe schuldenproblematiek te vermijden.
Voor werkende ouders verandert de kinderopvang ingrijpend. Kinderopvang wordt vrijwel gratis doordat betalingen rechtstreeks aan opvangorganisaties plaatsvinden. Ouders hoeven daardoor geen toeslagen meer voor te schieten. Het kabinet verwacht dat deze maatregel de arbeidsparticipatie verhoogt.
De erfenis van de toeslagenaffaire blijft zichtbaar. Er komt een aparte staatssecretaris die verantwoordelijk blijft voor de hersteloperatie. Het kabinet benadrukt dat lessen uit het verleden structureel moeten worden verankerd in beleid. Slachtoffers moeten sneller en rechtvaardiger worden geholpen.
Strengere koers in asielbeleid
Het coalitieakkoord bevat ook scherpe keuzes op het gebied van asiel en migratie. Bij een hoge instroom kan tijdelijk een stop worden ingesteld op asielprocedures. Dit geldt ook voor nareis van gezinsleden bij mensen met subsidiaire bescherming. Alleen in uitzonderlijke gevallen blijft nareis mogelijk.
De spreidingswet blijft bestaan om een evenwichtige verdeling van asielzoekers over gemeenten te waarborgen. Het kabinet beschouwt deze wet als noodzakelijk om overbelasting van opvanglocaties te voorkomen. Tegelijk blijft de weerstand bij sommige gemeenten groot.
Op Europees niveau zet Nederland in op meer opvang buiten Europa. Het land neemt geen extra vluchtelingen over van andere lidstaten. Wel blijft Nederland financieel bijdragen zolang de eigen opvangcapaciteit tekortschiet. Deze combinatie van nationale en Europese maatregelen moet de instroom beheersbaar houden.
Woningmarkt centraal in beleid
Wonen vormt een van de speerpunten van het nieuwe kabinet. De hypotheekrenteaftrek blijft behouden, ondanks eerdere discussies over afbouw. Voor investeerders daalt de overdrachtsbelasting naar 7 procent. Daarmee hoopt het kabinet investeringen in woningbouw te stimuleren.
Regels voor woningbouw worden versoepeld. Gemeenten krijgen meer ruimte om woningen te splitsen of bestaande gebouwen op te toppen. Permanente bewoning van vakantieparken wordt toegestaan. Deze maatregelen moeten het woningaanbod sneller vergroten, met nadruk op betaalbare koop en huur.
Toch klinkt ook hier kritiek. Tegenstanders vrezen dat versoepeling leidt tot minder ruimtelijke kwaliteit. Anderen wijzen erop dat betaalbaarheid niet automatisch volgt uit meer bouw. De vraag blijft of de maatregelen voldoende effect sorteren voor starters en lage inkomens.
Druk op sociale huur
Binnen de sociale huursector voert het kabinet strengere controles in. Er komt een vermogenstoets en een jaarlijkse inkomenscheck voor huurders. Hiermee wil het kabinet voorkomen dat mensen met hogere inkomens langdurig in sociale huurwoningen blijven wonen.
Woningcorporaties krijgen daarnaast meer ruimte om sociale huurwoningen te verkopen. De opbrengsten mogen worden ingezet voor nieuwbouw. Volgens het kabinet vergroot dit de investeringscapaciteit van corporaties. Huurdersorganisaties vrezen echter een verdere krimp van de sociale voorraad.
De combinatie van strengere toelating en verkoop van woningen roept zorgen op over beschikbaarheid. Vooral in stedelijke gebieden is de druk op sociale huur al groot. Het kabinet erkent deze spanning, maar benadrukt dat nieuwbouw prioriteit krijgt.
Minderheidskabinet zoekt wisselende steun
Het kabinet beschikt in de Tweede Kamer over slechts 66 zetels. Voor elk wetsvoorstel moet daarom steun worden gezocht bij andere partijen. Dit maakt het politieke proces complex en onvoorspelbaar. Compromissen lijken onvermijdelijk.
De formatie na de verkiezingen van oktober 2025 verliep opvallend snel. Na een korte verkenning door Wouter Koolmees namen Sybrand Buma en Hans Wijers het informateurschap over. De gesprekken verliepen intensief, maar werden meerdere keren onderbroken door politieke spanningen.
Hans Wijers stapte vroegtijdig op als informateur. Uiteindelijk nam Rianne Letschert de leiding over de onderhandelingen. Die duurden in totaal 94 dagen. In de nacht van 28 op 29 januari werd het akkoord gesloten. Veel details waren toen al uitgelekt.
Debat nog lang niet voorbij
De voortijdige lekken, waaronder het verhoogde eigen risico en de bezuinigingen op zorg en uitkeringen, hebben het publieke debat verder aangewakkerd. Tegenstanders voelen zich bevestigd in hun zorgen. Voorstanders benadrukken de noodzaak van financiële discipline.
De komende maanden zal blijken welke onderdelen van het akkoord daadwerkelijk wet worden. De politieke en maatschappelijke discussie is daarmee pas net begonnen. Vooral voor mensen met een uitkering en lage inkomens blijft de onzekerheid groot.
