De politieke arena in Nederland is de laatste weken opnieuw in beweging gekomen. Gesprekken in Den Haag en analyses op televisieprogramma’s wijzen op een groeiend gevoel van onzekerheid binnen de coalitie.
Terwijl het kabinet-Jetten nog geen volledig jaar aan de macht is, wordt de impact van hun beleid steeds zichtbaarder in de peilingen en binnen de partijen zelf.
Sinds het aantreden van het huidige kabinet hebben de onderlinge verhoudingen tussen de coalitiepartijen te kampen met toenemende druk. Politieke waarnemers signaleren dat de koers van de coalitie regelmatig onderwerp is van discussie, niet alleen bij de oppositie maar ook binnen de eigen gelederen.
In de wandelgangen wordt gesproken over de effecten van recente beleidskeuzes, die volgens critici leiden tot vervreemding bij de eigen achterban.
Coalitiepartijen kelderen in zetelaantal
Uit de nieuwste peiling van Maurice de Hond, besproken in het SBS6-programma Nieuws van de Dag, blijkt dat de coalitiepartijen D66, VVD en CDA gezamenlijk nog maar 39 zetels bij elkaar weten te brengen. Dit betekent een forse daling ten opzichte van de 66 zetels die deze drie partijen behaalden bij de verkiezingen van 2025.
Destijds verdeelden D66, VVD en CDA respectievelijk 26, 22 en 18 zetels onder elkaar.
De huidige stand laat zien dat D66 nu op 16 zetels staat, de VVD op 12 en het CDA op 11. Daarmee verliezen de coalitiepartijen samen 27 zetels in minder dan een jaar tijd. Deze trend van zetelverlies is de laatste maanden niet tot stilstand gekomen.
Waar de coalitie op 2 oktober volgens de peilingen nog 42 zetels behaalde, zijn daar nu opnieuw drie zetels vanaf. D66 leverde daarbij twee zetels in, het CDA één, en de VVD bleef stabiel op 12 zetels.
PRO groeit uit tot grootste partij
De verschuiving in het politieke landschap pakt gunstig uit voor partijen aan de andere kant van het spectrum. Vooral PRO, onder leiding van Jesse Klaver, weet fors te profiteren van de onrust binnen de coalitie.
Met 30 zetels in de recente peiling is PRO uitgegroeid tot de grootste partij van Nederland.
Volgens politiek analisten komt deze groei niet als een verrassing. Door de afgelopen weken actief mee te denken bij het vormgeven van beleidsmaatregelen samen met de oppositie, heeft PRO haar profiel versterkt en meer kiezers weten te overtuigen.
Opvallend is dat, ondanks haar rol als oppositiepartij, PRO steeds vaker wordt gezien als een vaste waarde in het politieke bestel, zij het met een uitgesproken progressieve koers.
De overige partijen in de peiling
Andere partijen weten eveneens te profiteren van de verschuivingen. Peilingen Nederland, die de cijfers van Maurice de Hond overneemt, schetst het volgende beeld: na PRO met 30 zetels volgt JA21 met 20 zetels en PVV met 19.
Binnen de coalitie is D66 met 16 zetels nog de grootste. Forum voor Democratie (FVD) en VVD delen samen de vijfde plek met elk 12 zetels en het CDA volgt met 11.
SP, Partij voor de Dieren en 50PLUS hebben ieder 5 zetels, Volt heeft 4 zetels, terwijl ChristenUnie, SGP en DENK allen op 3 zetels staan. BBB sluit de rij met 2 zetels.
Diepe crisis bij D66, VVD en CDA
Voor D66 betekenen de peilingscijfers een ongekende terugval. De partij van premier Jetten is gedaald van 26 naar 16 zetels sinds zijn aantreden. Het verlies van tien zetels in zo’n korte tijd wordt deels geweten aan het beleid van de partij.
Kritische geluiden wijzen op te veel concessies en te weinig concrete resultaten, wat verwarring en onvrede bij de achterban veroorzaakt. Het vasthouden aan het asiel- en klimaatbeleid en het aanpassen van belastingplannen aan de wensen van PRO worden als redenen voor het verlies genoemd.
De VVD, die zich altijd profileerde als daadkrachtige partij, staat nu op slechts 12 zetels – een dieptepunt dat voor het laatst in 2008 werd bereikt. Ondanks pogingen om het beleid te begrenzen en de uitgaven vanuit Den Haag te beteugelen, overheersen binnen de partij intern gedoe, uitleg en excuses.
Het imago van een krachtige liberale partij maakt plaats voor dat van een partij die vooral bezig is met schadebeperking, wat niet onopgemerkt blijft bij het electoraat.
Ook het CDA kampt met aanhoudend verlies en staat nu op 11 zetels. De beslissing van minister Van den Brink om de asieldwang niet te schrappen, evenals het uit handen geven van het Belastingplan aan PRO, worden binnen en buiten de partij als strategische misstappen gezien.
Met name de onderhandelingen over het spaargeld van de middenklasse hebben het CDA verder van de kiezer verwijderd, die nu vaker kiest voor een partij met een duidelijker profiel.
Belastingplan veroorzaakt breuklijnen
Het recent gepresenteerde Belastingplan blijkt een breekpunt voor de coalitie. In plaats van rechtse steun te zoeken, zocht het kabinet aansluiting bij PRO. In ruil daarvoor werden aanpassingen doorgevoerd die vooral de traditionele achterban van de coalitie raken, zoals de middeninkomens, spaargeld en energierekening.
Door deze concessies ontstaat het beeld dat de oppositiepartijen steeds meer de koers bepalen, wat de electorale schade voor de coalitiepartijen vergroot.
Rechts groeit en stelt zich assertief op
Rechtse partijen laten opvallende groei zien in de peilingen. Forum voor Democratie (FVD) stijgt naar 12 zetels, vijf meer dan bij de verkiezingen. Dit succes wordt deels toegeschreven aan hun standpunten tegen asielbeleid, klimaatmaatregelen en steun aan Oekraïne.
JA21 klimt naar 20 zetels, terwijl de PVV 19 zetels noteert. Samen zijn FVD, JA21 en PVV nu goed voor 51 zetels, waarmee zij de coalitie ruim voorbijstreven.
Opvallend is dat JA21 de deur naar samenwerking met het huidige kabinet openhoudt, wat vragen oproept bij kiezers die juist een duidelijke breuk willen met de bestaande politiek.
Kiezers zoeken naar duidelijkheid
Meer dan veertig procent van de kiezers die tijdens de vorige verkiezingen nog op de coalitie stemden, heeft inmiddels een andere keuze gemaakt. Deze kiezers zijn niet apolitiek geworden, maar zoeken naar partijen die zich duidelijk uitspreken tegen de gang van zaken in politiek Den Haag en die heldere keuzes durven maken.
Onderwerpen als migratie, klimaat, koopkracht en steun aan Oekraïne spelen daarbij een grote rol. Partijen die hun standpunten consequent en helder formuleren, profiteren direct in de peilingen.
Mandaat van het kabinet brokkelt af
Met slechts 39 van de 150 zetels in de peilingen heeft het kabinet-Jetten nog nauwelijks een stevig mandaat. Terwijl gevoelige onderwerpen als het Belastingplan en de hervorming van de energierekening op de agenda staan, groeit de druk om grote beleidsdossiers tijdelijk stil te leggen en nieuwe verkiezingen uit te schrijven.
Het uitblijven van verkiezingen wordt door sommigen gezien als angst voor het oordeel van de kiezer.
Spanning richting de Provinciale Statenverkiezingen
In maart vinden de Provinciale Statenverkiezingen plaats, waarna de nieuwe leden van de Eerste Kamer worden gekozen. Dit moment kan cruciaal blijken voor de slagkracht van het kabinet-Jetten. De verkiezingen bieden kiezers de mogelijkheid om hun onvrede of juist hun steun tot uitdrukking te brengen richting Den Haag.
Tot die tijd nemen de spanningen binnen de coalitie toe en groeit de druk op Jetten om te kiezen: vasthouden aan de ingeslagen koers, of toch een nieuwe weg inslaan.
