Het straatbeeld in Nederland is de laatste jaren flink veranderd als het om de zichtbaarheid van sigaretten en andere tabaksproducten gaat. Waar voorheen kleurige verpakkingen en opvallende displays in het oog sprongen, zijn deze tegenwoordig in veel winkels uit het zicht verdwenen.
Toch blijft de vraag: is het huidige beleid streng genoeg, of zijn er nog achterdeurtjes die roken aantrekkelijk maken?
Steeds vaker klinken er geluiden dat de maatregelen die tot nu toe zijn genomen nog niet ver genoeg gaan. Vooral binnen de tabakswinkels zelf, waar roken nog opvallend aanwezig is, worden de regels als minder streng ervaren.
Hier mogen sigaretten en andere rookwaren nog vaak zichtbaar worden gepresenteerd, en zijn reclame-uitingen geen uitzondering. Dit verschil met andere verkooppunten blijft een punt van discussie voor beleidsmakers en gezondheidsorganisaties.
Het kabinet overweegt nu om opnieuw strengere regels in te voeren voor de verkoop en promotie van tabaksproducten. Deze plannen richten zich met name op het aanpakken van de laatste uitzonderingen op het reclameverbod binnen tabakswinkels.
Het doel is om ook daar het maken van reclame voor sigaretten en aanverwante producten verder aan banden te leggen.
Hoewel het nog om voornemens gaat en er nog geen nieuwe verboden zijn ingesteld, is duidelijk dat het kabinet de wetgeving verder wil aanscherpen. Minister Sophie Hermans van Volksgezondheid lichtte de plannen toe in een brief aan de Tweede Kamer.
Zij benadrukte dat de uitzonderingspositie van tabakswinkels op het gebied van zichtbaarheid en reclame niet langer wenselijk is, gezien het bredere streven om het aantal rokers in Nederland terug te dringen.
Kabinet wil volgende stap zetten
Al jarenlang geldt in Nederland een streng beleid rond tabaksreclame. In supermarkten en reguliere winkels is het al geruime tijd verboden om sigaretten zichtbaar uit te stallen. Ook het maken van reclame voor tabaksproducten is daar niet toegestaan.
Toch kennen tabakswinkels nog enkele uitzonderingen: zij mogen onder voorwaarden hun waar nog zichtbaar presenteren en reclame-uitingen tonen. Juist deze uitzonderingen staat het kabinet nu kritisch tegenover.
De aanleiding voor het voornemen om de regels verder aan te scherpen, komt voort uit recent onderzoek van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) en het Trimbos-instituut. Daaruit blijkt dat reclame in tabakswinkels nog steeds een krachtige rol speelt bij de verkoop van tabaksproducten.
In de praktijk betekent dit dat veel winkels grote displays, opvallende lichtreclame en promotionele beelden inzetten om hun assortiment onder de aandacht te brengen.
Opvallende reclame in tabakswinkels
Volgens de onderzoekers worden tabaksproducten in sommige winkels zo uitgestald dat ze extra opvallen. Winkeliers gebruiken bijvoorbeeld grote vitrines, felle verlichting en opvallende reclameborden om de aandacht van klanten te trekken.
Uit het onderzoek blijkt dat deze strategieën ervoor zorgen dat klanten sneller geneigd zijn om een aankoop te doen, zelfs als zij eigenlijk van plan waren om te stoppen met roken. De verleiding blijft, aldus de NVWA en het Trimbos-instituut, groot zolang de zichtbaarheid en reclame in de winkels aanwezig is.
Beide organisaties adviseren daarom om ook in tabaksspeciaalzaken alle uitzonderingen op het reclameverbod te schrappen. Zij wijzen erop dat het beperken van reclame een effectief middel kan zijn om het aantal rokers terug te dringen, zeker nu tabakswinkels mogelijk de enige plekken worden waar sigaretten verkrijgbaar blijven.
Tabaksfabrikanten helpen bij inrichting winkels
Uit het onderzoek van de NVWA blijkt verder dat tabaksproducenten soms financieel bijdragen aan de inrichting van winkels die zich specialiseren in tabakswaren. Zo investeren fabrikanten in nieuwe toonbanken, kasten, schermen en andere materialen die de presentatie van hun producten verbeteren.
De bedragen die hiermee gemoeid zijn kunnen oplopen tot circa 100.000 euro per winkel. In ruil daarvoor worden afspraken gemaakt over hoe sigaretten en andere producten in de winkel worden gepresenteerd.
Deze praktijk is niet expliciet verboden onder de huidige regelgeving, maar de onderzoekers spreken hun zorgen uit over de invloed die tabaksfabrikanten hierdoor kunnen uitoefenen op de presentatie en verkoop van hun producten. Zij zien hierin een risico voor het rookbeleid, omdat de zichtbaarheid van tabaksproducten op deze manier kunstmatig hoog blijft.
Sigaretten verdwijnen uit steeds meer winkels
Het beleid van de overheid is erop gericht om roken steeds minder aantrekkelijk en toegankelijk te maken. Sinds juli 2024 is het al niet meer toegestaan om tabaksproducten te verkopen in supermarkten. Deze maatregel heeft als gevolg dat sigaretten en andere rookwaren langzaam maar zeker uit het zicht verdwijnen bij reguliere verkooppunten. Ook voor andere winkels worden aanvullende veranderingen overwogen.
In het verlengde van deze ontwikkeling wil het kabinet de verkoop van tabaksproducten vanaf 2030 verder beperken. Volgens de plannen zou vanaf 2032 de verkoop van sigaretten en aanverwante producten uitsluitend nog mogen plaatsvinden in gespecialiseerde tabakswinkels.
Deze stappen maken deel uit van een wetsvoorstel waarvan de definitieve invoering nog moet worden vastgesteld.
Waarom wil het kabinet dit veranderen?
De overheid streeft ernaar om te voorkomen dat mensen door reclame verleid worden om te beginnen met roken of hun rookgedrag te intensiveren. Nu tabakswinkels mogelijk de laatste verkooppunten worden, vrezen onderzoekers dat de blijvende aanwezigheid van reclame juist daar een sterk effect kan hebben.
Klanten komen bij binnenkomst direct in aanraking met promotiemateriaal, waardoor de kans groter is dat zij toch tot aankoop overgaan.
Het Trimbos-instituut stelt dat het verminderen van reclame in deze winkels een belangrijke stap kan zijn om het aantal rokers verder terug te brengen. Zij wijzen erop dat het ontmoedigen van roken het meest effectief is wanneer de verleiding in het winkelbeeld volledig verdwijnt.
Wat betekent dit voor rokers?
Voor mensen die nu roken, verandert er op korte termijn niets. Sigaretten blijven voorlopig verkrijgbaar op de plekken waar dat volgens de huidige regels is toegestaan. De plannen van het kabinet zijn vooral gericht op het beperken van de manieren waarop tabaksproducten worden aangeprezen in tabaksspeciaalzaken.
Wanneer en of deze strengere reclameregels daadwerkelijk van kracht worden, is op dit moment nog niet bekend.
Wat wel vaststaat, is dat de overheid opnieuw een duidelijke stap wil zetten om roken minder aantrekkelijk te maken voor zowel bestaande als potentiële rokers. Daarmee wordt duidelijk dat ook tabakswinkels rekening moeten houden met aanvullende beperkingen in de nabije toekomst.
Minister Hermans heeft in haar brief aan de Tweede Kamer benadrukt dat het kabinet de uitzonderingspositie van tabaksspeciaalzaken wil heroverwegen. Met het oog op de volksgezondheid en de ambitie om het aantal rokers te verlagen, wordt het beperken van reclame en zichtbaarheid gezien als een logische volgende stap binnen het rookbeleid.
