D66, VVD en CDA zetten de komende weken gezamenlijk door richting de vorming van een minderheidskabinet. Daarmee komt definitief een einde aan de betrokkenheid van JA21, dat zich opmaakt voor oppositie. De keuze volgt op weken van stroef overleg en oplopende onderlinge spanningen. De drie partijen kiezen voor een constructie die in de naoorlogse parlementaire geschiedenis zelden is vertoond. Met 66 zetels zoeken zij steun per onderwerp in de Tweede Kamer.
Na afloop van het tweedaagse formatieberaad op landgoed De Zwaluwenberg lichtte Rob Jetten de koerswijziging toe. De leider van D66 sprak van een uniek experiment dat bewust wordt aangegaan. Samen met VVD en CDA wil hij verantwoordelijkheid nemen zonder vaste Kamermeerderheid. Die keuze markeert het voorlopige eindpunt van een formatie vol blokkades en wederzijds wantrouwen.
Botsende voorkeuren aan tafel
Tijdens de onderhandelingen bleken de verschillen tussen partijen groot. De VVD wilde nadrukkelijk niet regeren met GroenLinks-PvdA en zag liever Joost Eerdmans aansluiten. Dilan Yesilgöz stond open voor die route. D66 verzette zich daar vanaf het begin tegen, vooral vanwege principiële verschillen met JA21 op rechtsstatelijke kwesties en buitenlands beleid.
‘Logische optie’ blijft over
Jetten maakte zijn afweging publiek in een toelichting na afloop van het beraad. ‘Ik heb aan de collega’s duidelijk gemaakt dat ik een combinatie van deze drie partijen plus JA21 nu niet verstandig vind, gezien alles wat er nu moet gebeuren’, zei hij.
‘En zo zijn ook andere voorkeursopties niet veranderd. En daarmee blijft deze combinatie van drie partijen als logische optie voor ons open.’ Daarmee werd de koers definitief vastgelegd.
Telefoontje en stilte
Voor Eerdmans kwam het besluit na weken van stilte. Nadat hem aanvankelijk perspectief was geboden, bleef een vervolg lange tijd uit. Vrijdagmiddag belde Jetten hem persoonlijk met de mededeling dat de formatie zonder JA21 verdergaat.
Eerdmans toonde begrip, maar sprak ook zijn twijfel uit over de gang van zaken. „Dat is netjes van hem wel. Het bleef lang stil vanuit de formerende partijen. Hoe langer dat duurt, hoe verder zij dus onderling al zijn en hoe lastiger het is om nog aan te sluiten. Zo’n minderheidskabinet kan wel spannend worden.”
Financiële knoop moet los
Nu wacht de drie partijen een nieuwe, lastige fase. De eerstvolgende horde is het samenstellen van de financiële plaat voor het komende kabinet. Daarbij moet duidelijk worden hoeveel geld beschikbaar is en welke investeringen prioriteit krijgen.
Bronnen rond de formatie wijzen op forse bezuinigingen om de rijksbegroting sluitend te maken. Extra defensie-uitgaven en maatregelen rond het stikstofbeleid drukken zwaar op de beschikbare ruimte.
Steun zoeken in verdeelde Kamers
Volgens diezelfde bronnen zijn D66, VVD en CDA het erover eens dat besparingen vooral moeten komen uit zorg en sociale zekerheid. Voor Jetten, als beoogd premier, ligt daar een politieke beproeving.
In zowel Tweede als Eerste Kamer moet steun worden gevonden. De meest voor de hand liggende gesprekspartner is GroenLinks-PvdA, al heeft Jesse Klaver eerder duidelijk gemaakt dat snijden in zorg en bestaanszekerheid onbespreekbaar is.
Nieuwe politieke werkelijkheid
Jetten wil daarom de komende weken intensief spreken met oppositiepartijen om ruimte te verkennen. ‘Het wordt hard werken’, erkent hij. Henri Bontenbal ziet het minderheidskabinet als voorbode van meer.
Volgens hem maakt politieke versnippering stabiele meerderheden steeds lastiger. Ook Yesilgöz toont vertrouwen in de samenwerking. Kiezers hadden liever een meerderheidskabinet gezien, maar binnen de drie achterbannen geldt deze combinatie als het meest aanvaardbaar.
