Ons eetpatroon is de afgelopen jaren een soort mijnenveld geworden. We weten allemaal dat roken slecht is en dat te veel alcohol je lichaam geen plezier doet, maar ondertussen schuift er iets veel alledaagser ons bord op. In de supermarkt ligt het gewoon tussen de ‘normale’ boodschappen: snelle tussendoortjes, kant-en-klaar maaltijden, broodbeleg, zelfs producten die zich voordoen als gezond. Pas als je beter kijkt, valt op hoeveel ervan ultrabewerkt is.
Waarom deze waarschuwing nu extra hard binnenkomt
Colorectale kanker (darmkanker) duikt steeds vaker op in nieuwsberichten, ook bij relatief jongere mensen. Onderzoekers en artsen zoeken al jaren naar verklaringen: leefstijl, beweging, alcohol, erfelijkheid — en steeds vaker ook voeding.
In dat debat waarschuwt dr. Chris van Tulleken opnieuw voor ultrabewerkte voeding, ook wel UPF’s genoemd. Hij sprak erover in de podcast Diary of a CEO en schetste een probleem dat volgens hem lang onderschat is.
Wat zijn ultrabewerkte voedingsmiddelen eigenlijk?
Ultrabewerkt betekent niet simpelweg “een keer door de fabriek gehaald”. Het gaat om producten die meestal bestaan uit een mix van bewerkte ingrediënten, plus stoffen die je thuis niet in je keuken gebruikt, zoals emulgatoren, conserveermiddelen en zoetstoffen.
Denk aan frisdrank, snoep, chips en koek — logisch. Maar ook aan sommige ontbijtgranen, kant-en-klare sauzen en bewerkt vlees. Zelfs dingen als kipproducten of volkorenbrood kunnen ultrabewerkt zijn, afhankelijk van samenstelling en bewerking.
Van ‘junkfood’ naar een nieuw probleemlabel
Volgens Van Tulleken zijn we jarenlang vooral blijven hangen in termen als ‘junkfood’ of ‘te vet, te zout, te zoet’. Handig als waarschuwing, maar te grof om echt te snappen waarom sommige producten structureel met gezondheidsproblemen samenhangen.
Hij stelt dat we daardoor lang niet goed hebben kunnen benoemen wat er precies misgaat: niet alleen teveel calorieën, maar een heel voedselpatroon waarin ultrabewerkt eten centraal staat. En dat patroon, zegt hij, werkt als een stille motor onder een wereldwijde ziektegolf.
‘Erger dan roken’: de stevige vergelijking
De uitspraak die het meest blijft hangen: een slecht dieet met veel ultrabewerkte producten zou wereldwijd inmiddels tabak voorbij zijn als belangrijkste oorzaak van ‘vroegtijdige sterfte’. Dat is een grote claim — en hij bedoelt het ook groot.
Het gaat hierbij om een brede optelsom: ultrabewerkt eten hangt samen met gewichtstoename en obesitas, maar ook met allerlei andere aandoeningen. En omdat het zó wijdverspreid is, is de totale impact volgens hem enorm.
Waarom UPF’s zo overal zijn (en zo aantrekkelijk blijven)
Een ongemakkelijke waarheid: ultrabewerkte producten zijn vaak goedkoper, langer houdbaar en makkelijk. In een tijd waarin veel mensen elke euro moeten omdraaien, is dat niet alleen gemakzucht; het is soms pure noodzaak.
“Echte” voeding met hoogwaardige ingrediënten kost meestal meer. UPF’s winnen het dan al snel op prijs, snelheid en beschikbaarheid. Voor miljoenen huishoudens is het simpelweg de meest haalbare keuze, zeker tijdens een cost-of-living crisis.
Niet alleen gezondheid: ook milieu en verpakking spelen mee
Van Tulleken koppelt het probleem niet alleen aan onze lichamen, maar ook aan het systeem achter die producten. Volgens hem komt ultrabewerkt eten uit een voedselindustrie die zwaar drukt op biodiversiteit en klimaat.
Hij benoemt zelfs dat dit systeem een grote veroorzaker is van biodiversiteitsverlies, hoog scoort in CO2-uitstoot en een aanjager is van plasticvervuiling. Kortom: het gaat niet alleen over wat het met jou doet, maar ook met de wereld.
De oorsprong van de term en het ‘Amerikaanse’ eetpatroon
Interessant detail: de definitie van ultrabewerkt voedsel werd relatief recent ontwikkeld, rond 2009/2010. Dat gebeurde door een team in Brazilië, met veel onderzoek dat later ook uit Centraal- en Zuid-Amerika kwam.
Volgens Van Tulleken was het doel om een bepaald westers, industrieel eetpatroon in kaart te brengen — een dieet dat vaak wordt geassocieerd met een meer Amerikaanse manier van voedsel produceren en consumeren: groot, efficiënt, bewerkt, overal aanwezig.
Wat zegt het onderzoek over de risico’s?
De waarschuwingen staan niet op zichzelf. Van Tulleken verwijst naar een groeiende stapel wetenschappelijke onderzoeken die UPF-consumptie linken aan problemen zoals obesitas, type 2 diabetes, hart- en vaatziekten en darmkanker.
In een overzicht uit 2024 van de National Library of Medicine staat dat een hoge UPF-inname samenhangt met een verhoogd risico op meerdere chronische ziekten en ook mentale gezondheidsproblemen. Opvallend: in de analyse werd geen enkel positief gezondheidsresultaat aan hogere UPF-inname gekoppeld.
Wat kun je hier praktisch mee zonder alles om te gooien?
Het lastige is dat ‘minder ultrabewerkt’ makkelijk klinkt, maar in het echte leven niet altijd simpel is. Veel producten zijn slim verpakt, hebben gezondheidsclaims en lijken op papier best oké — tot je de ingrediëntenlijst bekijkt.
Een haalbare tussenstap is: vaker kiezen voor basisproducten (groenten, peulvruchten, eieren, yoghurt, noten, rijst, aardappelen) en bewerkte varianten langzaam terugschalen. Niet perfect hoeft, maar bewustwording helpt al.
De grotere vraag: hoe komen we hier als samenleving uit?
Als ultrabewerkt eten overal is en voor veel mensen de goedkoopste optie, dan is dit niet alleen een individueel probleem. Het raakt ook aan beleid, prijsverschillen, marketing richting kinderen en wat supermarkten centraal zetten.
Daarom gaat deze discussie verder dan “eigen verantwoordelijkheid”. Als we echt willen dat mensen gezonder eten, moet gezond eten ook de makkelijke én betaalbare standaard worden. Tot die tijd blijft UPF voor velen de default.
En nu jij: herken jij dit in je eigen boodschappenmand?
Misschien schrik je van het idee dat ‘gezond ogende’ producten toch ultrabewerkt kunnen zijn. Of misschien denk je: tja, leuk, maar ik moet gewoon betaalbaar eten kunnen kopen. Beide reacties zijn begrijpelijk.
