Het gesprek over de achternaam van een kind lijkt voor veel aanstaande ouders een vanzelfsprekende kwestie. Toch komt daar binnenkort mogelijk verandering in, want niet langer is het vanzelfsprekend dat de naam van de vader automatisch wordt doorgegeven.
Achter de schermen werkt het kabinet aan een wetsvoorstel dat de eeuwenoude traditie van de vadersnaam aan het wankelen brengt.
Waar ouders tijdens de geboorteaangifte samen tot een keuze komen, lijkt het voor de hand te liggen: die van de vader, de moeder, of misschien allebei. Maar wat gebeurt er als zij het niet eens kunnen worden?
Tot nu toe bood de wet uitkomst, met een verschil tussen gehuwde en ongehuwde ouders. Juist dat onderscheid staat nu ter discussie en zorgt voor onrust onder aanstaande vaders.
De bestaande situatie: vadersnaam als standaard
Wie in Nederland een kind krijgt, kan tegenwoordig kiezen voor de achternaam van de vader, de moeder, of voor een dubbele achternaam. Die dubbele naam – sinds kort wettelijk mogelijk – wordt dan achter elkaar geplaatst.
Maar als ouders geen keuze maken, grijpt de wet in. Bij getrouwde stellen krijgt het kind automatisch de achternaam van de vader, terwijl bij ongehuwde ouders de naam van de moeder geldt.
Deze regeling, die feitelijk de status van het huwelijk als doorslaggevend ziet, lijkt in 2024 uit een ver verleden te stammen. Het huwelijk bepaalt nu nog van wie de naam komt, waardoor getrouwde vaders doorgaans in het voordeel zijn.
In gevallen waarin ouders geen overeenstemming bereiken, kan deze standaardregel zelfs een ontmoedigende werking hebben: wie weet dat de wet hem of haar bevoordeelt, voelt zich minder geroepen tegemoet te komen aan de ander.
Het nieuwe wetsvoorstel: gelijkwaardigheid als uitgangspunt
Met het nieuwe wetsvoorstel wordt dat onderscheid tussen gehuwd en ongehuwd volledig losgelaten. Voortaan geldt: als ouders er samen niet uitkomen, krijgt het kind standaard beide achternamen. Niet langer is het alleen de naam van de vader of die van de moeder, maar simpelweg allebei.
Het ministerie van Justitie en Veiligheid omschrijft dit als een sekseneutrale en gelijkwaardige regeling voor beide ouders, ongeacht hun huwelijkse staat.
Een andere vraag die vaak opspeelt, is welke naam voorop komt te staan. Ook hiervoor heeft het kabinet een neutrale oplossing bedacht: de volgorde van de achternamen wordt bepaald door het alfabet. De naam met de eerste letter in het alfabet komt vooraan, gevolgd door de andere achternaam.
Deze aanpak voorkomt discussies of onderhandelingen over volgorde en biedt een eenvoudige, objectieve uitkomst.
Een vangnet, geen eindstation
De automatische dubbele achternaam is geen definitief gegeven. Ouders die na de geboorte alsnog tot overeenstemming komen, krijgen de mogelijkheid om binnen een jaar een andere achternaam voor hun kind te kiezen. Dit biedt flexibiliteit, vooral voor stellen die door de hectiek van een geboorte niet direct aan deze beslissing toekomen.
Zo fungeert de dubbele achternaam als een vangnet, niet als een onomkeerbare keuze.
De rechter als laatste uitweg
In sommige gevallen kan het combineren van beide achternamen niet in het belang van het kind zijn. Denk aan situaties waarin ouders verwikkeld zijn in een vechtscheiding, of wanneer er sprake is van huiselijk geweld of dwingende controle door één van de ouders.
In zulke gevallen kan de rechter afwijken van de hoofdregel en besluiten dat het kind niet beide achternamen krijgt. Het ministerie van Justitie en Veiligheid noemt deze uitzondering expliciet, om te voorkomen dat de nieuwe wet in schrijnende gezinssituaties verkeerd uitpakt.
Gelijkwaardigheid is het uitgangspunt, maar geen keurslijf waaraan iedereen onvoorwaardelijk moet voldoen.
Een naam als middel van controle
De impact van een achternaam reikt verder dan alleen het administratieve. In situaties van intieme terreur, waarin een ex-partner de ander probeert te controleren of te intimideren, kan de verplichting tot een dubbele achternaam aanvoelen als een voortdurende herinnering aan een moeilijke relatie.
Voor slachtoffers van huiselijk geweld is het kunnen ontkomen aan deze verbinding van groot belang. Door de rechter ruimte te geven om uitzonderingen te maken, houdt het wetsvoorstel rekening met deze gevoelige omstandigheden.
Politiek initiatief en Kamersteun
Het idee voor deze wetswijziging komt niet uit de lucht vallen. Eerder dienden PRO en D66 een motie in die opriep tot gelijke behandeling van ouders bij de keuze van een achternaam. Deze motie kreeg een meerderheid in de Tweede Kamer.
Het kabinet heeft die oproep nu vertaald in een concreet wetsvoorstel dat binnenkort in consultatie gaat.
Songül Mutluer, Kamerlid voor PRO en indiener van de motie, spreekt van een belangrijke stap vooruit voor vrouwen en gelijkwaardigheid. “Met ons voorstel hebben we het kabinet opgeroepen deze ongelijkheid aan te pakken. Het is goed om te zien dat die inzet nu terugkomt in een concreet wetsvoorstel,” aldus Mutluer.
Zij benadrukt het belang van de uitzonderingsmogelijkheid, zodat de wet ook in minder standaard gezinssituaties recht doet aan de belangen van het kind en de ouders.
Consultatieronde en gevolgen voor ouders
Voordat het wetsvoorstel daadwerkelijk ingediend wordt, volgt nog een consultatieronde. In januari zal het voorstel worden opengesteld voor reacties van belanghebbenden en het brede publiek. Deze fase kan leiden tot aanpassingen, afhankelijk van de inbreng die tijdens de consultatie wordt verzameld.
Voor de meeste ouders verandert er in de praktijk weinig. Stellen die het samen eens worden, kunnen gewoon blijven kiezen voor één achternaam of een dubbele naam, zoals nu het geval is.
De grootste impact heeft de nieuwe regeling op stellen die geen overeenstemming bereiken: daar verdwijnt het automatische voordeel voor de vader, en krijgen beide ouders evenveel invloed op de uiteindelijke naam van hun kind.
Voor aanstaande vaders die ervan uitgingen dat hun naam vanzelf zou worden doorgegeven, is deze ontwikkeling een wake-upcall. De tijd dat de vadersnaam standaard de voorkeur kreeg, lijkt met het wetsvoorstel definitief voorbij.
Ouders die binnenkort een kind verwachten, doen er daarom verstandig aan tijdig met elkaar in gesprek te gaan over de achternaam, om verrassingen bij de geboorteaangifte te voorkomen.
